VGT voor Dummies

Wat is een gebarentaal?

Gebarentalen zijn talen. Ze ontstaan op een natuurlijke manier door contact tussen verschillende mensen, in dit geval dove mensen. Elke gebarentaal heeft een eigen grammatica en “gebarenschat”. In gebarentaal spreek je met je handen en lichaam, luisteren doe je met je ogen. Gebarentalen zijn gestueel-visuele talen, gesproken talen zijn oraal-auditieve talen.

Wat is Vlaamse Gebarentaal?

Vlaamse Gebarentaal is de gebarentaal die gebruikt wordt door de Vlaamse Dovengemeenschap. De roepnaam van Vlaamse Gebarentaal is VGT.

Is gebarentaal universeel?

Nee. In Spanje heb je de Spaanse Gebarentaal, in Finland de Finse en in Wallonië de Waalse Gebarentaal. Net omdat gebarentalen, net als gesproken talen, spontaan ontstonden, is er niet één universele gebarentaal. Zo is de Nederlandse Gebarentaal (NGT) heel verschillend van VGT, en vertoont de VGT dan weer meer overeenkomsten met de Waalse Gebarentaal (LSFB) dan met de Nederlandse. Gebarentalen hebben hun eigen geschiedenis apart van gesproken talen.

Hoeveel gebarentalen zijn er?

Tove Skutnabb-Kangas, een Finse taalkundige, stelt dat er tussen de 6.500 en 10.000 gesproken talen zijn, en een gelijkaardig aantal gebarentalen. Overal waar mensen andere mensen ontmoeten, ontstaan er talen. Daarom zijn er ook ongeveer evenveel gesproken talen als gebarentalen.

Is de Vlaamse Gebarentaal een erkende taal?

Ja. Op 26 april 2006 werd de Vlaamse Gebarentaal erkend door het Vlaams Parlement als taal in Vlaanderen. De succesvolle petitie van het Doof Actie Front bracht alles in een stroomversnelling, en het lobbywerk van Fevlado en Vlaams volksvertegenwoordiger Helga Stevens (zelf doof) maakten het plaatje compleet. De VGT is geen officiële taal erkend in de grondwet, zoals het Nederlands, Frans of Duits. Het is wél een erkende minderheidstaal die wettelijke bescherming geniet. SignFuse maakte een kortfilm over de dag van de erkenning.

Wat is een gebarensysteem?

Een gebarensysteem is geen taal. Het is een kunstmatige combinatie van de gesproken taal en gebaren. In Vlaanderen is dit Nederlands met gebaren. Dit komt erop neer dat je Nederlands spreekt en op hetzelfde moment de Nederlandse woorden ondersteunt met gebaren. De gebruikte gebaren zijn niet steeds dezelfde als in de Vlaamse Gebarentaal en de grammatica is die van het gesproken Nederlands. Een gebarensysteem wordt uitgevonden om een gesproken taal toegankelijker te maken. Vooral de horende leerkrachten in het dovenonderwijs hopen hierdoor het Nederlands makkelijker te maken voor dove mensen door twee talen te ‘combineren’. Het resultaat is echter dat dove kinderen geen enkele taal volwaardig onderwezen krijgen, noch de Vlaamse Gebarentaal, noch het Nederlands.

Wat is het verschil tussen Vlaamse Gebarentaal en SMOG?

Veel mensen verwarren gebarentalen en SMOG. Dit zijn echter twee totaal verschillende dingen: SMOG is een systeem gebruikt voor mensen met communicatieve of mentale beperkingen, terwijl VGT de taal is van de Vlaamse Dovengemeenschap. SMOG (Spreken met Ondersteuning van Gebaren) is een vorm van ondersteunende communicatie waarbij de sleutelwoorden in een gesproken zin ondersteund worden door een gebaar. De gebruikte gebaren zijn echter niet dezelfde als die van de Vlaamse Gebarentaal en de grammatica is die van het Nederlands. SMOG wordt gebruikt in de communicatie met mensen met een mentale of communicatieve beperking. Het systeem werd begin jaren ’80 ontwikkeld en is dus niet spontaan ontstaan zoals de VGT. Dove mensen hebben echter helemaal geen communicatieve of mentale beperkingen. Hun taal is de Vlaamse Gebarentaal.

Gebruiken alle dove mensen in Vlaanderen dezelfde gebarentaal?

Ja. Maar er zijn wel verschillende varianten. Het is echter niet zo dat deze gebarenvarianten een probleem vormen in de communicatie tussen Gebarentaligen. De grammatica van VGT is namelijk hetzelfde, en slechts een gedeelte van de gebaren is verschillend. Een Dove persoon uit Brugge zal bijvoorbeeld een ander gebaar voor “suiker” gebruiken dan een Dove persoon uit Antwerpen. De VGT heeft vijf gebarenvarianten, vergelijkbaar met dialecten in gesproken taal. Zoals je het Limburgs, Gents en West-Vlaams van elkaar kan onderscheiden kan je ook aan de hand van iemand zijn/haar gebaren ontdekken of hij/zij van Brugge of van Antwerpen is. De vijf varianten worden elk gebruikt in een regio die min of meer samenvalt met één van de Vlaamse provincies. We spreken dan ook van een Antwerpse, Limburgse, Oost-Vlaamse, West-Vlaamse en Vlaams-Brabantse variant.

Wat is vingerspellen?

Dit is een manier om met de handen en vingers de 26 letters van het alfabet ‘in de lucht te schrijven’. De symbolen zijn gebaseerd op de geschreven vorm van het Nederlands en hebben eigenlijk niks te maken met de Vlaamse Gebarentaal. Toch wordt vingerspelling vaak gebruikt, bijvoorbeeld om de naam van een persoon te spellen of een plaatsnaam, maar ook afkortingen zoals BTW, OCMW en andere.Het handalfabet

Wat zijn naamgebaren?

Voor mensen die een deel uitmaken van de Dovengemeenschap of die vaak het onderwerp van gesprek zijn (zoals politici) bestaan er naamgebaren. In plaats van steeds de naam van een persoon te moeten vingerspellen, krijgt die persoon één gebaar. Een naamgebaar krijg je op basis van een typisch (uiterlijk) kenmerk, een eigenschap, een hobby, een eigenaardigheidje, of gewoon op basis van je voornaam of familienaam. Ook steden en landen hebben vaak naamgebaren. Klik om de naamgebaren te zien voor Dublin, Moskou,Japan en België. Typisch voor naamgebaren is de manier waarop iemand dat gebaar krijgt. Je wettelijke naam krijg je meestal van je ouders, een naamgebaar wordt eigenlijk maar zelden gegeven door een ouder (behalve misschien wanneer de ouder zelf Doof is). Je kiest ook niet zelf je naamgebaar, je krijgt het van andere mensen.

Waarover kan je praten in Vlaamse Gebarentaal?

Over alles. Soms denkt men dat je het in een gebarentaal alleen kan hebben over alledaagse dingen. Dit is niet het geval. Wekelijks brengt de website van Fevlado uiteenlopend nieuws in Vlaamse Gebarentaal, gaande van politieke mededelingen tot een oproep voor kandidaten voor een nieuw tv-programma. Je kan in VGT ook lezingen geven op de universiteit, je kan in VGT een verhitte discussie voeren met je vrienden, of je liefde verklaren aan iemand. Net zo kan je in VGT vlug of traag praten, door je tempo bij het gebaren te versnellen of te vertragen. Evengoed kan je roepen of fluisteren door de grootte van je gebaren aan te passen. En net zoals in een gesproken taal, pas je ook in een gebarentaal je taalgebruik aan afhankelijk van de situatie waarin je je bevindt: zo gebruik je een formele stijl van gebaren tijdens lezingen, een losse stijl met je vrienden, een beleefde stijl wanneer dat moet en nog een andere stijl tegen kleine kinderen. In gebarentalen kan je ook perfect nuances uitdrukken, of ironische of cynische humor gebruiken. Je kan er dus net zoveel mee doen en de mogelijkheden zijn net zo uitgebreid als bij gesproken talen.

Kan je een gebarentaal gebruiken als het donker is?

Gesproken talen zijn bedoeld om te horen en kan je dus ook gebruiken in het donker. Gebarentalen moet je zien. Indien er geen licht of onvoldoende licht is, kan je niet of moeilijk met elkaar in een gebarentaal communiceren. Je kan je manier van gebaren echter wel aanpassen, zodat er toch iets van communicatie mogelijk is. Zo kan je in het donker langzamer of groter gebaren, net zoals je je stem kan verheffen of trager kan spreken als er lawaai is. Visuele talen zoals gebarentalen kan je ook gebruiken om te communiceren door glas of vanop grote afstand, wat niet of veel moeilijker kan met gesproken talen.

Wie zijn Vlaamse Gebarentaligen?

Vlaamse Gebarentaligen zijn mensen (doof of horend) wiens moedertaal, eerste taal of soms ook tweede taal de Vlaamse Gebarentaal is, en/of die zich identificeren met het gebruik van een visuele taal.

Wie zijn CODA's?

De afkorting CODA staat voor Children of Deaf Adults. Het gaat hier om horende kinderen met dove ouders. Aangezien hun ouders doof zijn, verwerven zij een gebarentaal als moedertaal.

Kennen horende mensen ook de Vlaamse Gebarentaal?

Veel horende mensen kennen –om tal van redenen- VGT. Sommigen van hen hebben VGT als moedertaal, anderen gebruiken ze als tweede of vreemde taal, anderen zijn ze nog maar net beginnen te leren. CODA’s, tolken Vlaamse Gebarentaal, horende ouders van dove kinderen, broers en zussen van dove mensen, tolkstudenten, mensen die om professionele redenen in contact komen met dove kinderen of volwassenen, studenten van de cursussen VGT, … zijn allemaal horende mensen die in meerdere of mindere mate de VGT beheersen.

Hoe groot is de Vlaamse Dovengemeenschap?

Als je de Vlaamse Dovengemeenschap opvat als de gemeenschap van dove Vlaamse Gebarentaligen, dan telt de Vlaamse Dovengemeenschap zo’n 6000 Dove mensen. Er zijn in Vlaanderen echter 60.000 mensen die doof of slechthorend geboren zijn, maar niet iedereen van hen kent en gebruikt VGT. Sommigen van hen hebben hun weg misschien nog niet gevonden naar de Vlaamse Dovengemeenschap, omdat ze (nog) niet in contact kwamen met VGT en/of dove mensen. Daarnaast is er nog een grote groep (zo’n 800.000 mensen) die één of andere vorm van gehoorverlies heeft. Hiertoe behoren bijvoorbeeld ouderdomsdoven, of sommige mensen die door bijvoorbeeld een auto-ongeval plots doof worden. Deze groepen zijn in zekere zin communicerende vaten en zijn dus niet statisch. Zeker de grens tussen de groep van 6.000 Vlaamse Gebarentaligen en 60.000 doven en slechthorenden die geen VGT kennen, is niet altijd even eenduidig te trekken. Dove mensen variëren in de frequentie van hun VGT-gebruik in het dagelijks leven. Er komen in elke groep ook mensen bij en er gaan mensen weg. Daarnaast zijn er nog een groot aantal horende mensen die VGT kennen. Hun aantal wordt geschat op zo’n 7000.

Kennen en gebruiken alle dove en slechthorende mensen VGT?

Nee, er zijn ook dove en slechthorende mensen die –om tal van redenen- geen VGT kennen of willen gebruiken. Dit kan komen doordat zij als kind nooit contact hadden met andere dove kinderen of volwassenen, omdat het hen door hun school of ouders werd afgeraden, of omdat ze zich niet thuisvoelen in en niet identificeren met de Vlaamse Dovengemeenschap.

Wat is er mis met het woord 'doofstom'?

Dove mensen zijn niet stom. Stom ben je als je niet kan spreken. Met dove mensen hun stembanden is in principe niks mis, alleen gebruiken ze hun stem soms liever niet omdat ze die zelf niet kunnen horen. Er zijn echter grote verschillen in welke mate dove en slechthorende mensen kunnen spreken, maar ook voor dove mensen die niet of weinig spreken is de term ‘doofstom’ fout, omdat de term gebruikt wordt voor mensen met technische problemen aan hun stembanden of spraakorgaan. Daarenboven heeft de term ‘doofstom’ een negatieve bijbetekenis: stom doet denken aan dom, wat dove mensen niet zijn. De juiste term is doof of slechthorend.

Kan je in een gebarentaal even snel praten als in een gesproken taal?

Veel mensen betwijfelen of je in een gebarentaal wel even snel kan praten als in een gesproken taal. Het is juist dat het maken van een gebaar langer kan duren dan het uitspreken van een woord, maar uit onderzoek blijkt dat het vormen van een zin in een gebarentaal ongeveer even lang duurt als het vormen van de overeenkomstige zin in een gesproken taal. Dit komt omdat gebarentalen niet de grammatica van gesproken talen volgen. Ze hebben een eigen grammatica die het mogelijk maakt om op hetzelfde moment verschillende dingen uit te drukken, terwijl je in gesproken talen elk woord achter het volgende moet zetten.

Hoe kan je luid, gewoon en stil “praten” in een gebarentaal?

Gebaren maak je in de ruimte voor, naast en boven je lichaam. Die ruimte wordt de “gebarenruimte” genoemd. In een normale conversatie is die ruimte begrensd: niet hoger dan net boven je hoofd, niet lager dan de heupen en de gebaren in de ruimte voor en naast je moet je kunnen maken met gebogen armen. Als je nu heel luid wil gebaren, dan ga je die gebarenruimte gewoon vergroten. Stil praten doe je dan weer door je gebarenruimte te verkleinen.

Hoe fluister je in een gebarentaal?

Door gebaren te maken in de “fluisterruimte”. Dat is een speciaal soort ruimte waarin niet alleen kleine gebaren gemaakt worden, maar waar het lichaam ook een beetje gedraaid is (natuurlijk met je rug naar degene die je niet mag “horen”). Je maakt dan je gebaren heel dicht tegen je lichaam aan, ter hoogte van je middel, en je komt met je handen bijna nooit hoger dan de borststreek. Zo “verstop” je je gebaren.

Wat is een tolk Vlaamse Gebarentaal?

Een tolk Vlaamse Gebarentaal vertaalt de Vlaamse Gebarentaal naar het gesproken Nederlands en omgekeerd. Vooraleer iemand zich tolk Vlaamse Gebarentaal mag noemen, moet die persoon een degelijke opleiding genoten hebben, een deontologische code ondertekenen en zich laten registreren bij het Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap. Een tolk Vlaamse Gebarentaal kan in elke situatie ingezet worden waar er communicatie nodig is tussen een horende en dove persoon. Zowel de horende als de dove persoon kunnen een tolk Vlaamse Gebarentaal aanvragen. Dit kan bij het Communicatie Assistentie Bureau (CAB). De tolk zal in eender welke situatie de gesproken taal naar Vlaamse Gebarentaal vertalen en de Vlaamse Gebarentaal naar de gesproken taal. Een tolk is geen maatschappelijk assistent of cultureel bemiddelaar. Voor sommige situaties hebben dove personen recht op tolkuren via het Vlaams Agentschap voor Personen met een Handicap. Die tolkuren zijn momenteel beperkt tot 18 uren per jaar per persoon voor situaties zoals ziekenhuisbezoek, oudercontact, afspraken met de bank,… Daarnaast kan een werkende dove persoon ook beroep doen op tolkuren. Dan gaat het om 10% van de arbeidstijd waarbij een tolk via de overheid betaald wordt. Het aantal uren dat de overheid financiert is beperkt en is niet voldoende om aan elke dove persoon het aantal uren te verlenen waarop ze recht hebben. Het beroep tolk Vlaamse Gebarentaal kan je gerust op de lijst van “uitzonderlijke beroepen” plaatsen. Momenteel werkt slechts een kleine minderheid fulltime als tolk. De relatief lage verloning en het statuut als zelfstandige zorgt er voor dat velen hun tolkwerk combineren met een andere job. Hierdoor is het aantal beschikbare tolken vrij beperkt, tot ergernis van horende en dove klanten.

Wat is er mis met het woord 'doventolk'?

Je spreekt ook niet over een “horende tolk”. Een tolk wordt aangeduid op grond van de talen waarnaar hij/zij tolkt. Zo spreek je over een tolk Frans, of een tolk Spaans. Net zo spreek je over een tolk Vlaamse Gebarentaal. Het woord “doventolk” impliceert bovendien dat een tolk VGT er enkel is voor doven. Ook horende mensen gebruiken tolken VGT. Als een dove persoon een lezing of presentatie moet geven voor een groep horende mensen die geen VGT kennen, dan hebben die horende mensen de tolk net zo goed nodig.

Hoe kan ik de Vlaamse Gebarentaal in de vingers krijgen?

Dat kan. Indien je met dove mensen wil kunnen kletsen over wat er gebeurt in de wereld, kan je een cursus Vlaamse Gebarentaal volgen. Wil je echter aan de slag als tolk Vlaamse Gebarentaal, kan je terecht bij de tolkopleidingen.

Waar kan ik een cursus Vlaamse Gebarentaal volgen?

Elk schooljaar organiseert Fevlado-Diversus vzw de cursussen Vlaamse Gebarentaal. De cursussen lopen van oktober tot april (behalve tijdens de schoolvakanties) en omvatten 20 lessen van telkens twee uur. Het zijn in de eerste plaats communicatiecursussen, toegankelijk voor een ruim publiek. De bedoeling is te leren om gewone, dagdagelijkse gesprekken te kunnen voeren in Vlaamse Gebarentaal. De cursussen werden ontwikkeld in samenwerking met het Vlaams Gebarentaalcentrum vzw en worden gegeven door dove docenten. Alle noodzakelijke informatie vind je hier.

Waar kan ik een opleiding tolk Vlaamse Gebarentaal volgen?

Wil je graag de communicatie tussen dove en horende personen mogelijk maken in verschillende situaties? Dan is het beroep tolk Vlaamse Gebarentaal iets voor jou. Er zijn twee centra waar men de opleiding tot tolk Vlaamse Gebarentaal kan volgen:

KU Leuven Campus Antwerpen biedt als eerste universiteit een opleiding aan omtrent Vlaamse Gebarentaal, inclusief de mogelijkheid om
een universitair diploma tolk Vlaamse Gebarentaal te behalen.

VSPW Gent en CVO Mechelen bieden je de kans om de opleiding in modules te volgen, zodat je op je eigen ritme naar het diploma tolk Vlaamse Gebarentaal kan toewerken.